Στο μικροσκόπιο των ευρωπαϊκών θεσμών μπαίνει η πορεία υλοποίησης της Κοινής Γεωργικής Πολιτικής (ΚΓΠ/ΚΑΠ) 2023-2027, σε μια συγκυρία όπου ο αγροτικός κόσμος εξακολουθεί να εκπέμπει σήμα κινδύνου απέναντι στο αυξημένο κόστος και την κλιματική κρίση. Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή (ΕΟΚΕ), το κατεξοχήν γνωμοδοτικό όργανο της Ε.Ε., δημοσίευσε μια άκρως αποκαλυπτική έκθεση αξιολόγησης μέσω του αρμόδιου Τμήματος «Γεωργία, αγροτική ανάπτυξη, περιβάλλον».
Η συγκεκριμένη έκθεση, αν και έχει αποκλειστικά συμβουλευτικό χαρακτήρα προς τα κεντρικά θεσμικά όργανα των Βρυξελλών, αποτελεί έναν κρίσιμο οδικό χάρτη της πραγματικότητας. Επικεντρώνεται σε κομβικούς στόχους του πρωτογενούς τομέα: από το δίκαιο γεωργικό εισόδημα και τη βελτίωση της διαπραγματευτικής θέσης των παραγωγών στην αξιακή αλυσίδα, μέχρι την ανανέωση των γενεών, την ανάπτυξη της υπαίθρου και την προώθηση της γνώσης και της καινοτομίας.
Το Δίχτυ Ασφαλείας και το Χάσμα των Επιδοτήσεων
Σύμφωνα με τα ευρήματα της ΕΟΚΕ, η ΚΑΠ εξακολουθεί να αποτελεί τον κεντρικό πυλώνα και το βασικότερο εργαλείο στήριξης των γεωργικών εισοδημάτων. Ειδικά σε μια εποχή που χαρακτηρίζεται από ακραία αστάθεια στις αγορές, απρόβλεπτους κλιματικούς κινδύνους και πολυεπίπεδες γεωπολιτικές κρίσεις, οι άμεσες ενισχύσεις λειτουργούν ως ένα απολύτως αναγκαίο «δίχτυ ασφαλείας».
Αυτό το δίχτυ είναι ζωτικής σημασίας για τις μικρές εκμεταλλεύσεις και τους ιδιαίτερα ευάλωτους παραγωγικούς τομείς, όπως είναι η κτηνοτροφία και η γαλακτοκομία. Ωστόσο, η έκθεση ρίχνει φως σε μια διαχρονική παθογένεια της πολιτικής: την ύπαρξη σημαντικών διαρθρωτικών ανισοτήτων. Οι στρεμματικές ενισχύσεις (οι οποίες κατανέμονται με βάση την έκταση) συνεχίζουν να ευνοούν δυσανάλογα τις μεγάλες, βιομηχανοποιημένες γεωργικές εκμεταλλεύσεις, αφήνοντας τις μικρότερες, οικογενειακές και περιφερειακές μονάδες με περιορισμένη και συχνά ανεπαρκή οικονομική στήριξη.
Αλυσίδα Αξίας, Γραφειοκρατία και Ψυχική Υγεία
Η εικόνα στην αγορά και την εφοδιαστική αλυσίδα τροφίμων παραμένει εξόχως προβληματική. Η θέση των αγροτών εμφανίζει μόνο περιορισμένη βελτίωση, καθώς οι παραγωγοί βρίσκονται καθημερινά αντιμέτωποι με σοβαρές ανισορροπίες ισχύος απέναντι στους κολοσσούς του λιανεμπορίου και τις μεγάλες βιομηχανίες μεταποίησης, παρά τα όποια θετικά βήματα έχουν γίνει μέσω των τομεακών προγραμμάτων.
Το πιο συγκλονιστικό στοιχείο, όμως, είναι η ανάδειξη των κοινωνικών πιέσεων. Η έκθεση καταγράφει ρητά πώς η έντονη αστάθεια των τιμών παραγωγού, ο «βραχνάς» της ατελείωτης γραφειοκρατίας της ΚΑΠ και οι εξαντλητικές ώρες εργασίας, οδηγούν σε σοβαρή επιβάρυνση της ψυχικής υγείας των γεωργών. Πρόκειται για ένα ζήτημα που παραδοσιακά αποτελούσε ταμπού, αλλά πλέον τίθεται επίσημα και επιτακτικά σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
Το Δημογραφικό Αδιέξοδο: Νέοι Αγρότες και Γυναίκες
Ένα από τα πιο μελανά σημεία της ευρωπαϊκής γεωργίας παραμένει η ανανέωση των γενεών. Η έκθεση αξιολογεί το συγκεκριμένο πεδίο ως μια από τις πιο κρίσιμες αδυναμίες της τρέχουσας ΚΑΠ. Τρεις είναι οι βασικοί αποτρεπτικοί παράγοντες που κρατούν τους νέους μακριά από τα χωράφια και τον στάβλο:
- Η τεράστια δυσκολία πρόσβασης σε καλλιεργήσιμη γη.
- Οι ασφυκτικοί περιορισμοί στη χρηματοδότηση και τον τραπεζικό δανεισμό.
- Η προοπτική ενός ασταθούς και εξαιρετικά επισφαλούς εισοδήματος.
Ταυτόχρονα, το κείμενο της ΕΟΚΕ υπογραμμίζει την ανάγκη να ενισχυθεί ουσιαστικά ο ρόλος των γυναικών στον πρωτογενή τομέα. Σήμερα, η συμβολή της γυναίκας στη γεωργία παραμένει συχνά υποεκπροσωπούμενη στα κέντρα λήψης αποφάσεων και ανεπαρκώς αναγνωρισμένη σε θεσμικό, επαγγελματικό και οικονομικό επίπεδο.
Κοινωνική Αιρεσιμότητα, LEADER και Γνώση
Ιδιαίτερη μνεία γίνεται στη νέα «κοινωνική αιρεσιμότητα», η οποία εισήχθη στην τρέχουσα ΚΑΠ, συνδέοντας άμεσα την καταβολή των επιδοτήσεων με την τήρηση των βασικών εργασιακών και κοινωνικών δικαιωμάτων. Παρότι η ΕΟΚΕ χαιρετίζει την ενέργεια ως μια καλή πρωτοβουλία, επισημαίνει ότι μέχρι στιγμής ο αντίκτυπός της παραμένει περιορισμένος. Αιτίες αποτελούν η ελλιπής εφαρμογή, η περαιτέρω αύξηση των διοικητικών βαρών και η αδυναμία επαρκούς κάλυψης ιδιαίτερα ευάλωτων ομάδων, όπως είναι οι εποχικοί και οι διακινούμενοι εργάτες γης. Οι κοινωνικές και συνδικαλιστικές οργανώσεις απαιτούν, μάλιστα, αυστηρότερο συντονισμό με τις εθνικές Επιθεωρήσεις Εργασίας.
Όσον αφορά τα εργαλεία αγροτικής ανάπτυξης, το δημοφιλές πρόγραμμα LEADER αξιολογείται θετικά για την τόνωση της τοπικής οικονομίας και της κοινωνικής συμμετοχής. Ωστόσο, ο πραγματικός του αντίκτυπος στην αύξηση της απασχόλησης και τη μείωση της φτώχειας στην ύπαιθρο χαρακτηρίζεται περιορισμένος. Ανάλογη είναι η εικόνα και για τα Συστήματα Γεωργικής Γνώσης και Καινοτομίας (AKIS): αν και θεωρούνται δομικής σημασίας, η αποτελεσματικότητά τους «σκοντάφτει» σε διοικητικές δυσκολίες, αποτρέποντας τη συμμετοχή των μικρών εκμεταλλεύσεων.
Συμπερασματικά, η έκθεση της ΕΟΚΕ στέλνει ένα ξεκάθαρο μήνυμα: Το μέλλον της ευρωπαϊκής γεωργίας δεν εξαρτάται απλώς από τον προϋπολογισμό και το ύψος των οικονομικών ενισχύσεων. Εξαρτάται, πρωτίστως, από την ικανότητα της ΚΑΠ να ανταποκριθεί στις πραγματικές ανάγκες των ανθρώπων που κρατούν ζωντανή την ύπαιθρο. Η διασφάλιση αξιοπρεπών συνθηκών εργασίας, η προσέλκυση της νέας γενιάς και η δίκαιη στήριξη των μικρομεσαίων αγροτών, είναι τα απόλυτα στοιχήματα για την επόμενη μέρα του κλάδου.
Πηγή: Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή (ΕΟΚΕ)
