Στις 3 Φεβρουαρίου 2022, μια ηλιακή καταιγίδα μέτριας έντασης χτύπησε τη Γη με απροσδόκητα καταστροφικές συνέπειες: Η SpaceX είχε μόλις εκτοξεύσει 49 δορυφόρους Starlink, αλλά η ισχυρή ατμοσφαιρική αντίσταση ανάγκασε τους 38 από αυτούς να βγουν πρόωρα εκτός τροχιάς και να καούν κατά την επανείσοδό τους.
Όταν ο «διαστημικός καιρός» αγριεύει, οι ηλιακές καταιγίδες μπορούν να βραχυκυκλώσουν δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας, σιδηροδρομικά συστήματα, δορυφόρους, ακόμα και γήινα οικοσυστήματα. Σε μια εποχή όπου η ψηφιακή τεχνολογία και η Τεχνητή Νοημοσύνη επιστρατεύονται για την επίλυση κρίσιμων προβλημάτων —από τον σχεδιασμό της νέας «Ψηφιακής Ασπίδας» του Υπουργείου Ψηφιακής Διακυβέρνησης κατά των Ελληνοποιήσεων Τροφίμων, μέχρι τις αγροτικές εφαρμογές— ένα νέο ερευνητικό έργο με ελληνική υπογραφή έρχεται να δώσει λύσεις στην πρόγνωση των ακραίων φυσικών και διαστημικών φαινομένων.
Πρόκειται για το έργο «Swarm-AWARE», το οποίο χρηματοδοτείται από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Διαστήματος (ESA) και τελεί υπό την καθοδήγηση του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών. Το φιλόδοξο πρότζεκτ παρουσιάστηκε πρόσφατα στο ετήσιο συνέδριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης Γεωεπιστημών (EGU General Assembly 2026) στη Βιέννη, ενώπιον 20.000 και πλέον συνέδρων.
Δορυφόροι και Τεχνητή Νοημοσύνη στο «Μικροσκόπιο»
Οι ερευνητές του προγράμματος βασίζονται σε δεδομένα από τη διαστημική αποστολή «Swarm» της ESA. Αξιοποιώντας έναν σχηματισμό τριών δορυφόρων που «πετούν» στην ιονόσφαιρα, η αποστολή έχει καταφέρει την ακριβέστερη, μέχρι σήμερα, αποτύπωση του μαγνητικού πεδίου της Γης.
Οι δορυφόροι είναι εξοπλισμένοι με μαγνητόμετρα υψηλής ευκρίνειας, συλλέγοντας δεδομένα για την πυκνότητα, τη θερμοκρασία του πλάσματος και τα ηλεκτρικά πεδία. Σκοπός είναι να καταγραφούν οι μεταβολές που προκαλούνται είτε από εξωγενή αίτια (όπως οι ηλιακές καταιγίδες) είτε από ενδογενή, γήινα φαινόμενα.
Τα δεδομένα αυτά συμπληρώνονται από τον δορυφόρο Copernicus Sentinel-5P και επίγειες παρατηρήσεις. Στο σημείο αυτό αναλαμβάνει δράση η Τεχνητή Νοημοσύνη και προηγμένα υπολογιστικά εργαλεία (όπως η ανάλυση χρονοσειρών μέσω της θεωρίας της πληροφορίας), προκειμένου το σύστημα να διαχωρίσει τις «υπογραφές» του διαστημικού καιρού από τα σήματα που αφήνουν τα φαινόμενα που εκτυλίσσονται στον πλανήτη μας.
Διπλός Στόχος: Διαστημικός Καιρός και Φυσικές Καταστροφές
Όπως ακριβώς οι παραγωγοί βρίσκονται αντιμέτωποι με τις απότομες καιρικές αλλαγές —κάτι που αποτυπώθηκε ανάγλυφα στις πρόσφατες Επείγουσες Γεωργικές Προειδοποιήσεις για τον άστατο καιρό σε Αμπέλια, Καρυδιές και Μηλιές— έτσι και ο πλανήτης αντιμετωπίζει τις διαθέσεις του διαστημικού καιρού.
Ο Γεώργιος Μπαλάσης, Διευθυντής Ερευνών του Ινστιτούτου Αστρονομίας, Αστροφυσικής, Διαστημικών Εφαρμογών και Τηλεπισκόπησης (ΙΑΑΔΕΤ) του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών και συντονιστής του προγράμματος, εξηγεί τη μοναδικότητα του «Swarm-AWARE» στο ΑΠΕ-ΜΠΕ:
«Η ιδιαιτερότητα αυτού του προγράμματος είναι ότι εστιάζει ταυτόχρονα στην ανίχνευση σημάτων σχετικών με τον διαστημικό καιρό, καθώς και σχετικών με τους φυσικούς κινδύνους, όπως σεισμοί, τσουνάμι και ηφαίστεια. Με τα ίδια δεδομένα, λοιπόν, κοιτάζουμε εκτός Γης και εντός Γης».
Σύμφωνα με τον κ. Μπαλάση, η αυξημένη ηλιακή δραστηριότητα των τελευταίων δύο ετών (ισχυρές μαγνητικές καταιγίδες) έχει προσφέρει στους ερευνητές πλούσια δεδομένα. Στον αντίποδα, τα σήματα που εκπέμπονται από φυσικούς κινδύνους στη Γη είναι πολύ πιο ασθενή, γεγονός που καθιστά την ανίχνευσή τους δύσκολη και απαιτεί τη χρήση των προηγμένων μεθόδων τεχνητής νοημοσύνης.
Ο Εντοπισμός Ηφαιστείων, Τσουνάμι και Σεισμών
Σε αυτή την πρώτη φάση, η ερευνητική ομάδα του Αστεροσκοπείου έχει εστιάσει στα σήματα από ηφαιστειακές εκρήξεις. Οι ατμοσφαιρικές διαταραχές που ακολουθούν μια έκρηξη μπορούν να ταξιδέψουν μέχρι την ιονόσφαιρα και να «διαβαστούν» από τα δορυφορικά μαγνητόμετρα. Το επόμενο στοίχημα είναι ο εντοπισμός μαγνητικών σημάτων που συνδέονται με τσουνάμι, αλλά και με μεγάλους σεισμούς μικρού εστιακού βάθους.
«Ο στόχος είναι να βελτιωθούν στο μέλλον τα υφιστάμενα μοντέλα που κάνουν πρόγνωση του διαστημικού καιρού. Αυτό είναι σημαντικό για τη μείωση των επιπτώσεων στη Γη», καταλήγει ο κ. Μπαλάσης, επισημαίνοντας ωστόσο ρεαλιστικά πως όσον αφορά τα φυσικά φαινόμενα στη Γη, απέχουμε ακόμη πολύ από την πρόγνωσή τους. Παρόλα αυτά, η δυνατότητα έγκαιρης ανίχνευσης των διαταραχών πριν από έναν φυσικό κίνδυνο, θα αποτελέσει ένα τεράστιο επιστημονικό άλμα.
Πηγή: ertnews.gr / ΑΠΕ-ΜΠΕ
